Những năm 50 của thế kỷ trước, ở châu lục lớn nhất thế giới, người cao tuổi còn là 'của hiếm', chỉ 4% dân số trên tuổi 65. Ngày nay, nhờ mức sống nâng cao và chăm sóc y tế được cải thiện, tuổi thọ ngày càng tăng đến mức đáng kinh ngạc, với tỷ lệ các cụ cao niên chiếm 9% dân số.
Đó là sự thay đổi lớn về nhân khẩu học, nhưng vẫn chưa thấm vào đâu so với những gì sẽ làm biến chuyển châu Á trong vài thập kỷ tới. Với tốc độ tăng trưởng kinh tế như hiện nay, tỷ lệ sinh sẽ giảm mạnh và tuổi thọ tăng cao. Theo số liệu của Liên Hợp Quốc, đến 2050, gần một phần tư dân Đông Á là người ở tuổi 65 hoặc hơn.
Chăm sóc cho đội quân già cả sẽ là thách thức lớn nhất về kinh tế, chính trị và xã hội đối với các nhà lãnh đạo khu vực trong thế kỷ này. Hiện nay, cứ 9 người lao động - ở tuổi 15 đến 64 - thì có một người nghỉ hưu. Khoảng giữa thế kỷ, tỷ lệ này sẽ giảm xuống gần 4 lần. Nếu các chính phủ không hành động ngay từ bây giờ, gánh nặng tiền hưu trí trên vai những người lao động sẽ trở nên không thể chịu nổi.
Khía cạnh nguy hiểm của vấn đề là ở chỗ nó đến từ từ. Các chính phủ, đặc biệt là chính phủ dân bầu với quyền lực hạn chế trong khoảng 5 năm, tất nhiên không hứng thú gì giải quyết một vấn đề không cấp bách. Họ đã có quá nhiều thứ để đau đầu. Thế nhưng chính thái độ thờ ơ đó tạo nên sự nguy hiểm. Các nước châu Á sẽ lặp lại sai lầm mà châu Âu đã phạm phải. Nhiều chính phủ cựu lục địa quá chậm chân trong việc bảo đảm cuộc sống của người già. Ở Pháp hay Italy, người lao động về hưu ở tuổi 60 và hưởng hưu bổng tương đương 70-80% mức lương cuối. Trợ cấp tư không được công khai; lương hưu trí được lấy hoàn toàn từ ngân sách, tức tiền đóng góp của người đang lao động, khoản này chiếm tới 12% tổng thu nhập quốc nội.
Nếu châu Á không có chiến lược cải tổ mạnh mẽ hệ thống hưu bổng, năm 2050 gánh nặng này sẽ leo tới 24% GDP, nhà nghiên cứu Richard Jackson thuộc Trung tâm nghiên cứu chiến lược quốc tế và là tác giả báo cáo “Khủng hoảng hưu trí toàn cầu”, nhận định. Hậu quả không thể tránh khỏi là mức sống giảm mạnh.
Nhật Bản hiện là minh chứng cho tình trạng này. Hiện cứ 6 người Nhật thì có một đã quá tuổi hưu trí bắt buộc 65. Nhưng với tỷ lệ sinh chỉ 1,3 trẻ đối với mỗi phụ nữ - thấp hơn nhiều so với mức 2,1 cần thiết để duy trì ổn định dân số - và tuổi thọ trung bình 80, thậm chí cao hơn, đến năm 2050, hơn 36% dân đất nước mặt trời mọc sẽ là người về hưu. “Nếu bạn nhìn xa hơn một chút sẽ thấy mức sống của người Nhật rõ ràng là đang suy giảm”, một chuyên gia về hưu bổng nhận xét.
Nguy cơ này đối với các nước châu Á khác cũng không kém nghiêm trọng. Nhật Bản, dù đang ì ạch về kinh tế, vẫn còn là nước giàu với thu nhập 33.000 USD/người/năm. Ở các quốc gia khó khăn hơn, vấn đề người già sẽ đến với họ ngay trong thời kỳ phát triển kinh tế, khi mức thu nhập đầu người còn kém xa. Người Trung Quốc chẳng hạn, với con số trên là 900 USD/người, cũng đang ngày càng già đi. Giữa thế kỷ này, hơn 23% người dân đất nước đông đúc này sẽ ở tuổi gần thất thập.
Thời gian không còn nhiều. Bà Leckie, nhà nghiên cứu của Trung tâm Đông - Tây (có trụ sở ở Hawaii), năm rồi cảnh báo: “Dù các nước châu Á mới bắt đầu đối diện với vấn đề dân số lão hoá, ảnh hưởng của nó sẽ phát triển rất nhanh, hơn cả ở châu Âu và Bắc Mỹ. Những gì xảy ra trong 50 năm ở cựu lục địa sẽ dồn dập ở châu Á chỉ trong 20 năm”.

Người già ở Hong Kong.“Cải cách hệ thống lương hưu là điều các nước châu Á cần làm”, Ifzal Ali, trưởng chuyên gia kinh tế của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), nhận xét. Và một số nơi đang thực hiện điều này. Singapore, Hong Kong đã lập ra các quỹ lương hưu phi công cộng, nhưng các mô hình này vẫn còn nhiều khiếm khuyết.
Trong khu vực, Trung Quốc phải đối mặt với những thách thức lớn nhất. Các công ty quốc doanh phải trả hưu bổng, tiền lấy từ đóng góp của các công nhân đang làm việc. Nhưng những thay đổi nhân khẩu học cùng sự suy giảm lợi nhuận của các xí nghiệp quốc doanh, tình trạng tham nhũng lan tràn đã đẻ ra những khoản khổng lồ phải trả cho quỹ hưu. Chính phủ Trung Quốc thừa nhận số tiền này chiếm tới 40% GDP.
Nhận thức được vấn đề, Bắc Kinh bắt đầu cải cách hệ thống hưu bổng. Năm 2002, hệ thống thử nghiệm được đưa ra ở tỉnh Liêu Ninh, dựa trên hình mẫu “tam trụ” do WB đề xuất. Tam trụ gồm: đóng góp của người sử dụng lao động, tài khoản đóng góp hưu bổng bắt buộc của người lao động, đóng góp tự nguyện của cá nhân. Hình mẫu này có thể áp dụng cho nhiều nước ở châu Á.
Bất chấp những con số đáng ngại kể trên, vẫn có những đốm sáng trên bức tranh về người hưu trí trong khu vực. Một trong những truyền thống của người Á là mối liên kết gia tộc. Nhịp sống bận rộn đã tạo nhiều sức ép với các đại gia đình, nhưng thế hệ trẻ vẫn có thể đảm bảo phân nửa các nhu cầu của người về hưu trong gia đình họ. Tỷ lệ tiết kiệm ở khu vực thường đứng mức cao, và có xu hướng tăng nữa nhờ kinh tế phát triển. Một điều nữa là có rất nhiều người ở độ tuổi hưu trí nhưng vẫn làm việc. Tại Nhật Bản, 40% người cao niên còn làm việc. Nếu những quy định được xê xích chút ít, tỷ lệ này còn tăng.
Nếu các chính phủ hành động ngay bây giờ, mức sống ở châu Á trong 50 năm tới có thể không đi xuống. “Nhưng đó là một thách thức lớn, rất lớn”, Leckie nói. “Nhưng tôi tin châu Á có thể vượt qua”.
T. Huyền (theo FEER)

Theo Vnexpress.net